Χάρης Λαμπίδης

Ο Χάρης Λαμπίδης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη, όπου ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του στο περιώνυμο Ζωγράφειο Λύκειο. Το 1940 ήλθε στην Αθήνα για να σπουδάσει Νομική και Πολιτικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η ευρυμάθεια και ο βαθύς στοχασμός του βρήκαν από πολύ νεαρή ηλικία διέξοδο στη συγγραφή εκπληρώνοντας μία εσώτερη παρόρμηση.Το 1947 επιστρέφει στη γενέτειρα και συνδέεται με τον πνευματικό κύκλο της Κωνσταντινούπολης. Όμως, κυριάρχησε μέσα του η προαίσθηση ότι ο ελληνισμός της Πόλης εξαντλεί τις αντοχές του. Τα τραγικά γεγονότα του ’55 δυστυχώς τον επιβεβαίωσαν, πλην όμως τραυμάτισαν την ψυχή του. Τον θυμόμαστε να μας λέει: «Σκοντάψαμε, αλλά δεν δειλιάσαμε… Πρέπει να συνεχίσουμε…Η Πόλη είναι Δημιουργία, Πολιτισμός, είναι Πνεύμα… γι’ αυτό κανείς δεν μπορεί να την αφανίσει…».Το 1949 επιστρέφει στην Αθήνα, όπου εγκαθίσταται μόνιμα.

Δημιουργούσε συγγράφοντας με απαράμιλλο οίστρο και έμπνευση, μακριά από την προβολή και τα φώτα της δημοσιότητας -γιατί ακριβώς υπήρξε αληθινός δημιουργός. Διακρινόταν για τη σεμνότητα, το ήθος, την ευγένεια και την ακεραιότητα του χαρακτήρα του.

Μεταφραστικό έργο

Από το 1949 συνεργάζεται με το περιοδικό «Νέα Εστία» με κείμενα και μεταφράσεις. Διασκευάζει 25 θεατρικά έργα συγγραφέων όπως των Jean Anouilh, Bertolt Brecht, Jean Cocteau, Jean Giraudoux, Franz Grillparzer, Friedrich Hebbel, Henrik Ibsen, Jean Baptiste Moliere, Jean Racine, Frank Wedekind, Savoir Alfred κ.ά., τα οποία μεταδίδονται από το Θέατρο της Δευτέρας, τακτικής εκπομπής του Εθνικού Ιδρύματος Ραδιοφωνίας (ΕΙΡ) την περίοδο 1949 – 1956. ¹

Από τις εκδόσεις «Ίκαρος» κυκλοφορούν σε μετάφραση του Χάρη Λαμπίδη το μυθιστόρημα «Δέντρα στο χιόνι» της Edith Wharton, η «Σύντομη Ιστορία της Αμερικανικής Λογοτεχνίας» του Carl van Doren, το «Ιστορικό Διάγραμμα του Αμερικάνικου Πολιτισμού» του Albert Harkness, Jr., καθώς και τα «Απομνημονεύματα του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου», 3^ος τόμος, βιβλίο 1, του Winston S. Churchill.

Οι πνευματικές του αναζητήσεις τον ωθούν να προσεγγίσει τον κορυφαίο υπερβατιστή Ralph Waldo Emerson (1803-1882), αποδίδοντας με αριστουργηματικά ποιητικό τρόπο στην ελληνική γλώσσα 13 επίλεκτα δοκίμια του. Εκπλήσσει κυριολεκτικά η γλωσσική εκφραστικότητά του.(Πρώτη έκδοση: «΄Ικαρος», Αθήνα 1956, και σε δεύτερη έκδοση: «Gutenberg», Αθήνα 1994). Βραβεύεται για την καλύτερη μετάφραση δοκιμίου από την Ελληνική Εταιρεία Μεταφραστών Λογοτεχνίας το 1995.

Θεατρική δημιουργία

Το 1958 εκδίδει το πρώτο θεατρικό του έργο «Ο Αδερφός του Ασώτου», κωμωδία φαντασίας, από τις εκδόσεις «Ίκαρος».Ο μύθος βασίζεται στη γνωστή παραβολή του Ευαγγελίου. Αλλά, φυσικά, τίποτε δεν παραπέμπει σε θρησκειολογικά ή σε ηθικολογικά θέματα. Είναι ένα «σοβαρό παιχνίδι» φαντασίας όπου η Εξουσία αντιμάχεται τον «αντικομφορμισμό», δηλαδή τη δύναμη εκείνη που πάντα της χαλάει τα σχέδια. Παρέμβαση του Πατέρα (η σοφία του κόσμου) να συνδιαλλάξει τις αντιθέσεις (επί ματαίω !). Σκηνές πλήθους (τιμωρία μοιχών και η παρέμβαση πάλι του Πατέρα για συγγνώμη (η σημερινή αποποινικοποίηση), επαναστάσεις, συναινετικές διαδικασίες αλλά και διώξεις των απειθάρχων, η αποστολή του Ποιητή στην κοινωνία κ.ά.) αποσκοπούν να θέσουν τον αναγνώστη και τον θεατή (δια της ψυχαγωγίας) μπροστά στα υποστασιακά προβλήματα του καιρού μας.

Εκείνη την εποχή, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Χάρης Λαμπίδης, ένας θεατρικός συγγραφέας με στόχους μη εμπορικούς ήταν ένας άνθρωπος καταδικασμένος να σπέρνει σε άσφαλτο. Εξάλλου, εκείνα τα χρόνια, για κάθε δημιουργική πράξη, όλη η Ελλάδα ήταν άσφαλτος. Το 1960 καταθέτει τις προτάσεις του στην Ελληνική Δραματουργία παρουσιάζοντας την «Περιπέτεια», μια διαλεκτική – δραματική τριλογία στην αισθητική του θεατρικού φαινομένου. Αισθητική = ισορρόπηση των Μορφών. Δημιουργία = το Αόρατον που γίνεται ορατόν.

Πρώτο βιβλίο:

«Το Σκοτεινό Πέρασμα»

Ο Νέος συγγραφέας επιχειρεί την «ευλογημένη κάθοδό» του στην «περιπέτεια» της δημιουργίας. Στο ξεκίνημα εν-πλέκεται στους δαιδαλώδεις διαδρόμους της ιδεατής Σκηνής. Ο Διευθυντής του θεάτρου, ο Σκηνοθέτης, οι βοηθοί, ο «αρχέτυπος» Συγγραφέας, τα Πρόσωπα του έργου, οι Ηθοποιοί – προτρεπτικοί ή ανασχετικοί παράγοντες διεκδικούν το «μερίδιο» της αλήθειας τους. Ο Νέος «θαυμάζει»˙ αλλά το θέμα είναι πώς θα βγει απ’ αυτό το «πέρασμα». Τελικά, φεύγει  με την απόφαση να κάνει «κάτι σπουδαίο». Τον συνοδεύει μια «αινιγματική» μορφή κοπέλλας. Άραγε θα μπορέσει να δαμάσει την «έμπνευση»;

Δεύτερο βιβλίο:

«Το Εγώ και το Σαμποτάζ» χρονικό Κατοχής

Εδώ υπάρχει το έργο. Εντελές. Είναι το από-τύπωμα της Φύσης που, κατά Διονύσιον Σολωμόν, «εβάλθηκε να χορεύει γυμνή εμπροστά μας». Και Φύση στο Θέατρο είναι ο Άνθρωπος και η Μοίρα του (η δια-δρομή του).Ο Συγγραφέας (ο Ποιητής στην ευρύτερη έννοιά του) συνήθως δεν μπορεί να περιγράψει «ακέραιη» τη Φύση. Οι Νόμοι της είναι αξεδιάλυτοι. Αν όμως το κατορθώσει, αν «νοιώσει» ότι οι Μορφές πηγάζουν και καταλήγουν στο Ένα, τότε ίσως μπορέσει να συνθέσει το «τέλειο έργο». Αλλά ποιος μπορεί να δια-κρίνει τα «όρια» της Ζωής; Ίσως ελάχιστοι, ίσως κανένας…

Τρίτο βιβλίο:

«Στα Ίχνη της Αλήθειας», εκδόσεις «Ίκαρος».

Το έργο αυτό, το οποίο ο συγγραφέας χαρακτηρίζει ως «θεώρημα», είναι μια εξελισσόμενη έρευνα στο μυστήριο της καλλιτεχνικής δημιουργίας.«Ο Δον Γιάννης κι΄ οι εφτά Μαρίες», κωμωδία φαντασίας, εκδίδεται το 1979 από τον «Κέδρο». Ο συγγραφέας θεωρεί ως πράξη ελευθερίας να πάρεις τον ξένο «μύθο», να τον μεταλλάξεις στο δικό σου κώδικα αξιών, ώστε ν΄ αποκτήσεις απέναντι του μιαν αυτοτέλεια απαραβίαστη.

Το 1981, με το ρηξικέλευθο έργο του «Ποιός σκότωσε τα Παιδιά της Μήδειας», εκδόσεις «Κέδρος», επιχειρεί την πραγματική αναβίωση και όχι την ανα-παράσταση της τραγωδίας.

Συνεχίζοντας την θεατρική του δημιουργία, ο συγγραφέας εκδίδει το 1991 από την «Εξόριστη Θυμέλη» το σατυρικό δράμα «Δεν ξανανιώνεις Βασιλιά Πελία !», θεωρώντας υποχρέωση ν’  ασχοληθεί δραματουργικά με τη φάση της Ιωλκού της Αργοναυτικής εκστρατείας, μέσα στην οποία μπορούν να ενταχθούν όλες σχεδόν οι φάσεις της ιστορικής περιπέτειας: ο πόλεμος, η αρπαγή πλούτου, η αμφισβήτηση, η ανταρσία, η φυγή, η απογοήτευση.

Η κωμωδία «Το παιχνίδι των λαθρεμπόρων» εκδίδεται το 1993 από την «Εξόριστη Θυμέλη».

Εκείνος που διαβάζει αυτές τις γραμμές δικαιολογημένα θ΄ αναρωτηθεί: Πώς είναι δυνατόν τέτοια θεατρική δημιουργία να μην έχει ως τώρα αναδειχθεί; Την απάντηση τη δίνει ο ίδιος ο Χάρης Λαμπίδης:

«Το σύγχρονο ελληνικό θέατρο είναι το ψευδώνυμο προϊόν μιας ψευδώνυμης κοινωνίας. Αυτό με άλλα λόγια σημαίνει ότι η ελληνική κοινωνία δεν έχει ταυτότητα. Και μια κοινωνία που δεν έχει ταυτότητα δεν μπορεί να δώσει αυθεντικό θέατρο, δίνει μόνο απομιμήσεις, αναπαραγωγές και υποπροϊόντα θεάτρου. Και όταν λέγω «ελληνικό θέατρο» εννοώ το θεατρικό έργοֹ -αυτό είναι το θεμέλιο. Είναι δε ψευδώνυμο προϊόν διότι δεν πληροί τις προϋποθέσεις: δεν έχει ρίζες, δεν έχει συνέχεια, και διότι οι συγγραφείς θεατρικών έργων – κατά κανόνα – δεν θέτουν και φυσικά ούτε επιλύουν κανένα «καλλιτεχνικό πρόβλημα» (απλώς ιστορίες διηγούνται – τη λεγόμενη «πλοκή» – που οι ηθοποιοί με τη δεξιοτεχνία τους θα τη ζωντανέψουν επί σκηνής). Και η ύπαρξη «καλλιτεχνικού προβλήματος» είναι η μόνη που καταξιώνει τον δημιουργό, όσο μικρή και αν είναι η συμβολή του αυτή στην εξέλιξη της δραματουργικής τεχνικής».

Στο μέλλον, ίσως εκτιμηθεί και αναγνωρισθεί αυτή η πρωτοποριακή θεώρηση.

Συγγραφικό δοκιμιακό έργο

 Το 1986, παρουσιάζει το δοκίμιό του «Αντι-επιθέσεις για την Γλώσσα, για τον Ελληνισμό», από τα Κείμενα Κριτικής «Αντίφωνο». Έναυσμα για τη συγγραφή αυτού του δοκιμίου υπήρξε η πραξικοπηματική επιβολή του μονοτονικού συστήματος γραφής της ελληνικής γλώσσας. Αποτελεί μια πρώτη προσέγγιση στην «αθέατη» Ιστορία. Το βιβλίο που σε δύσκολους και θολούς καιρούς τόλμησε να καταγγείλει την υπονόμευση της Ελληνικής Γλώσσας και της Ιστορίας του Ελληνικού Πολιτισμού, η οποία επιχειρείται με στόχο την πλήρη αλλοτρίωσή μας. Ο συγγραφέας καταδεικνύει με αδιάσειστα στοιχεία τη σκευωρία που εξυφάνθηκε για την υπονόμευση όλων των εδραίων αξιών μας και ορθώνει το δικό του ΑΝΤΙ στις επιθέσεις που δέχεται η Γλώσσα, η Παιδεία, ο Ελληνισμός. «Να καταλάβουμε το ποιός είναι αυτός που μας πνίγει και να Αντι-σταθούμε όσο είναι ακόμα καιρός. Γιατί η ασφυξία που θα τυλίξει αυτόν τον τόπο κι εμάς που τον κατοικούμε, όπως το διαισθάνθηκε και ο Άγγελος Σικελιανός, θα είναι ένας πολύ, πολύ οριστικός θάνατος». Το βιβλίο αυτό εντυπωσιάζει ως υπόδειγμα κριτικού και «ποιητικού» ύφους. Απαραίτητη Εισαγωγή στο βιβλίο «Παιδεία και Τρομοκράτες», δοκίμιο αυτογνωσίας, που κυκλοφορεί το 1990. Τα χρόνια στα οποία αναφέρεται  το βιβλίο (1985-90) εντάθηκε ο διωγμός όσων επίστευσαν στις αξίες του Ελληνισμού. Καταγράφει και καταγγέλλει τις αήθεις επιθέσεις που βάσει του Σχεδιασμού δέχθηκε ο τότε Υπουργός Εθνικής Παιδείας, αείμνηστος Αντώνης Τρίτσης, όταν στις 8 Ιουλίου 1987 απηύθυνε προς την ακαδημαϊκή κοινότητα μια Ομιλία-Ανακοίνωση με θέμα την «Ανάκτηση της Ελληνικής Παιδείας».

Η πέννα του Χάρη Λαμπίδη στηλιτεύει, δεν παύει όμως να αισιοδοξεί και να δίνει το ελπιδοφόρο μήνυμα: «Το ‘Eάλω η Πόλις’ συνέβη πολλές φορές στην Ιστορία μας. Αλώσεις, δηώσεις, υποδουλώσεις, ισοπεδώσεις. Και όμως επιβιώσαμε. Πού να οφείλεται αυτό;  Μήπως η Ελλάδα συνεχίζει να ζει επειδή κάθε μέρα τη σκοτώνουν; Ίσως σ΄ αυτή την τραγική αντίφαση να βρίσκεται το μυστικό της επιβίωσής μας. Ας μην απελπιζόμαστε λοιπόν˙ διότι στον Ελληνισμό μεταξύ δύο θανάτων πάντα μεσολαβεί μια Ανάσταση !».

«…Αυτά να έχουν προ οφθαλμών οι αθλοφόροι και όσοι θα πάρουν την ασπίδα και το δόρυ για να υπερασπισθούν τα τείχη της πανταχόθεν βαλλόμενης ελληνικής φυσιογνωμίας και να μη δειλιάσουν επειδή ο εχθρός είναι εξοπλισμένος με τεράστια μέσα, να μην ορρωδήσουν αλλά ν΄ αγωνισθούν μέχρις εσχάτων, εν πεποιθήσει ότι τα έσχατα θα είναι η νίκη τους».

Στη μαρτυρία του «Η Συμπαντική Ορθοδοξία», Λόγος αποκριτικός, το 1996, οραματίζεται «μια νέα σχέση Θεού – ανθρώπων.

Ο συγγραφέας επιχειρεί έναν προσδιορισμό της έννοιας «Πολιτισμός», η οποία είναι η εσχάτη Σοφία, η πραγματική Αποκάλυψη. Όχι μόνον Τέχνη και ευμάρεια, αλλά πρωτίστως σχέσεις φιλαλληλίας. Και προϋπόθεση αυτής της σχέσεως η Ειρήνη. Όχι εκείνη μεταξύ των κρατών, αλλά ειρήνευση των ψυχών…Θα νοιώσουν αγαλλίαση οι ψυχές όσων σε τούτο τον τρικυμιώδη αιώνα οραματίσθηκαν, επίστεψαν και εργάσθηκαν για έναν ειρηνικό κόσμο αγάπης και ομορφιάς, όταν οι επερχόμενες γενιές συμφωνήσουν στο γεγονός και παραδεχθούν (παραλλάζοντας ή συμπληρώνοντας το απόφθεγμα του Δοστογιέφσκυ) ότι για μια ακόμη φορά ‘Η Ορθοδοξία έσωσε τον κόσμο…». «Φιλαλληλία και ειρήνευση των ψυχών προς μια πραγμάτωση του αληθινού Πολιτισμού…Όταν θα οριστικοποιηθεί η χρεωκοπία της επονείδιστης ιστορίας της αγριότητας, τότε θα ρίξουμε τη ματιά μας προς τα μέσα, στην ανεύρεση του αληθινού μηνύματος της ζωής, της εκ Θεού καταγωγής μας, της εν τω κόσμω διαδρομής μας και της απερινόητης μοίρας μας…Ενός εστί χρεία: κοινή πίστη για την εσωτερική υπόσταση και την συμπαντική διάσταση του ανθρώπου, την οποίαν μόνον η Ορθοδοξία μπορεί να την δώσει, διότι έχει τα εφόδια και την δυνατότητα από τον πλούτο των αληθειών πού με πολύ μόχθο και διεισδυτική επεξεργασία κατακύρωσαν οι Πατέρες».

Πολλά ακόμη έργα του δεν πρόλαβαν να δουν τη δημοσιότητα. Ευχόμαστε, όταν ωριμάσουν οι καιροί, να εκδοθούν καταδεικνύοντας σ’ όλη την έκταση την θαυμαστή δημιουργία του.

Στις 8 Οκτωβρίου 2003, συνοδεύσαμε τον εκλεκτό πνευματικό άνθρωπο Χάρη Λαμπίδη στην τελευταία του κατοικία.

 Το πνεύμα του Χάρη Λαμπίδη ας φωτίζει τα βήματα μας σ΄ αυτούς τους χαλεπούς καιρούς…

1. Ενδεικτικά:

Albert Camus. Η παρεξήγηση. Μετάφραση Χάρη Λαμπίδη. 3 Οκτωβρίου 1956.

Alexandre Dumas. Οι τρεις σωματοφύλακες. Σε δύο μέρη. Μετάφραση & προσαρμογή Χάρη Λαμπίδη . Το Θέατρο της Τετάρτης. 18 Φεβρουαρίου 1966.

Alexandre Dumas. Ο ηθοποιός Κην. Δράμα σε πέντε πράξεις. Μετάφραση Χάρη Λαμπίδη. 26 Νοεμβρίου 1969.

Alfred Savoir. Η 8^η σύζυγος του κυανοπώγωνος. Μετάφραση & διασκευή Χάρη Λαμπίδη. Το Θέατρο της Τετάρτης, Δεύτερο Πρόγραμμα. 16 Σεπτεμβρίου 1953.

Anton Chekhov. Ο βυσσινόκηπος. Μετάφραση και διασκευή για το ραδιόφωνο Χάρη Λαμπίδη.

Bertolt Brecht. Κυρά ατρόμητη, η (= Η μάνα Κουράγιο και τα παιδιά της),  μετάφραση Χάρη Λαμπίδη. Προσαρμογή για τις ανάγκες ραδιοφωνικής εκπομπής με γενικό τίτλο «Το θέατρον του 20ού αιώνος», 1958.

 Christian Friedrich Hebbel. Μαρία Μαγδαληνή. Μετάφραση Χάρη Λαμπίδη, διασκευή Νίκου Γκάτσου. Εθνικό Πρόγραμμα Ραδιοφωνικού Σταθμού Αθηνών, 10 Ιανουαρίου 1954.

 Frank Wedekind: Ο τενόρος. Κωμωδία. Μετάφραση & προσαρμογή Χάρη Λαμπίδη. Το Θέατρο της Τετάρτης, 4 Νοεμβρίου 1952 – Β΄ Πρόγραμμα, Ραδιοφωνικός Σταθμός Αθηνών, 4 Νοεμβρίου 1953.

Herman Sudermann. Μάγδα. Μετάφραση Χάρη Λαμπίδη. 4 Απριλίου 1954.

James Matthew Barrie. Δε φταίει τ΄αστέρι μας. Κωμωδία. Διασκευή για το ραδιόφωνο Χάρη Λαμπίδη.

Jean Baptiste de Molière. Γάμος με το ζόρι. Κωμωδία. Μετάφραση & διασκευή Χάρη Λαμπίδη. 26 Νοεμβρίου 1969.

Jean Cocteau. Οι Ιππότες της στρογγυλής τραπέζης. μετάφραση Χάρη Λαμπίδη. Ραδιοφωνική παράσταση, 1958.

Sir Noël Peirce Coward. Καντρίλια. Ρομαντική κωμωδία. Μετάφραση και ραδιοφωνική προσαρμογή Χάρη Λαμπίδη.

Jean Racine. Οι δικομανείς. Τρίπρακτη κωμωδία. Μετάφραση και ελεύθερη   διασκευή για το ραδιόφωνο Χάρη Λαμπίδη. Το Θέατρο της   Τετάρτης. 26 Νοεμβρίου 1969.

 Δημήτρη Ψαθά. Το στραβόξυλο. Διασκευή Χάρη Λαμπίδη. 14 Οκτωβρίου 1956.

 Λουκή Ακρίτα. Όπου αγαπά παιδεύει. Διασκευή για το ραδιόφωνο Χάρη Λαμπίδη. 4 Νοεμβρίου 1956.

Νίκου Τσιφόρου. Πινακοθήκη των ηλιθίων. Διασκευή Χάρη Λαμπίδη. 6 Ιανουαρίου 1956

Παύλου Νιρβάνα. Ο Αρχιτέκτων Μάρθας.  Δράμα σε τρία μέρη.  Διασκευή για το ραδιόφωνο Χάρη Λαμπίδη. 27 Μαΐου 1956.

Σπύρου Περεσιάδη. Γκόλφω. Διασκευή για το ραδιόφωνο Χάρη Λαμπίδη. 24 Ιουλίου 1955.